BÀI DỰ THI GIẢI BÁO CHÍ VỀ XÂY DỰNG ĐẢNG
(GIẢI BÚA LIỀM VÀNG) LẦN THỨ XI - NĂM 2026

LOẠT CHUYÊN LUẬN CHÍNH LUẬN 3 KỲ
“Từ nhà trường đến đất nước xã hội chủ nghĩa”

--Biến ký ức giữ nước thành năng lực dựng nước trong kỷ nguyên mới--

Tác giả: ThS - NCS. NGUYỄN TRUNG KIÊN
Đơn vị công tác: Ủy ban Nhân dân xã Yên Mỹ - tỉnh Hưng Yên

Thể loại: Chuyên luận; loại hình: Báo điện tử (Loạt bài 3 kỳ)

MỞ ĐẦU:

SỨ MỆNH LỊCH SỬ CỦA GIÁO DỤC TRONG KỶ NGUYÊN MỚI

Nhìn lại suốt chiều dài lịch sử hơn 4.000 năm dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam luôn phải đối diện với những thử thách nghiệt ngã từ hoàn cảnh tự nhiên và các cuộc chiến tranh ngoại xâm kéo dài. Điều tạo nên sức mạnh trường tồn, giúp một quốc gia nhỏ bé luôn đứng vững trước sóng gió lịch sử không nằm ở quy mô dân số, binh lực hay sự vượt trội về tài nguyên kinh tế, mà nằm ở sức mạnh nội sinh: khả năng quy tụ lòng dân, giữ nghiêm phép nước, trọng dụng hiền tài và không ngừng bồi đắp năng lực tự chủ.

Năm 1300, Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn trước lúc đi xa đã để lại lời căn dặn thiên cổ: “Thời bình, phải khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc. Đó là thượng sách giữ nước”. Đồng thời, Thân Nhân Trung trên tấm bia tiến sĩ năm 1484 cũng đã khắc ghi một chân lý lịch sử: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp hèn”.

Ảnh minh họa: Ảnh được tạo bằng AI theo ý tưởng của tác giả.

Hai tư tưởng ấy gặp nhau ở một mạch nguồn xuyên suốt: sức mạnh quốc gia bắt đầu từ con người, từ sự chăm lo cho nhân dân và việc bồi đắp tri thức, đạo đức. Học thuyết “Dân là gốc” trong truyền thống chính trị Việt Nam không đồng nghĩa với việc nuông chiều dễ dãi; “khoan thư sức dân” càng không thể đồng nghĩa với buông lỏng kỷ cương hành chính hay xem nhẹ phép nước. Một dân tộc chỉ thực sự tự cường khi biết kế thừa có chọn lọc tinh hoa của nhân loại để làm giàu trí tuệ dân tộc, vững vàng nắm giữ vận mệnh của chính mình.

Ngày nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa sâu rộng, chuyển đổi số toàn diện và sự bứt phá của trí tuệ nhân tạo, Đảng và Nhà nước ta tiếp tục khẳng định quan điểm nhất quán: giáo dục và đào tạo cùng với khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu. Tại Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị ban hành ngày 22 tháng 8 năm 2025, Đảng ta đã đặt ra những yêu cầu đột phá chiến lược mạnh mẽ nhằm phát triển giáo dục đào tạo, kiến tạo một hệ thống giáo dục mở, hiện đại, bảo đảm tính công bằng và định hướng xã hội chủ nghĩa sâu sắc. Trong thư gửi ngành Giáo dục nhân dịp khai giảng năm học 2026-2027, ngày 5 tháng 9 năm 2026, Tổng Bí thư - Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu tạo chuyển biến thực chất về chất lượng dạy và học, công bằng trong tiếp cận, năng lực người học và niềm tin xã hội.

Từ điểm tựa thời sự ấy, loạt chuyên luận này là tiếng nói phân tích, đánh giá từ thực tiễn để thấy rõ con đường từ nhà trường phổ thông đến tương lai của một đất nước xã hội chủ nghĩa hùng cường, phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.

KỲ I:
GIỮ MẠCH NGUỒN DÂN TỘC TRÊN MẶT TRẬN NHẬN THỨC

1.1. Hòa bình không phải là khoảng lặng vô thức của lịch sử

Chiến tranh đã lùi xa, đất nước bước vào thời kỳ hội nhập sâu rộng và phát triển mạnh mẽ. Thế hệ cha ông chúng ta đã trưởng thành trong bom đạn, đói nghèo, vượt qua ranh giới sinh tử để giành lại độc lập dân tộc. Đối với họ, độc lập không phải là một khẩu hiệu lý thuyết, mà là giá trị xương máu được đánh đổi bằng cả tuổi trẻ, hạnh phúc gia đình và sinh mệnh. Ngược lại, thế hệ trẻ hôm nay lớn lên trong hòa bình, được tiếp cận đầy đủ các tiện nghi của cuộc sống hiện đại và tri thức toàn cầu. Sự thay đổi về hoàn cảnh sống là một thành tựu vĩ đại của Cách mạng, nhưng cũng đặt ra những phép thử mới về mặt nhận thức.

Tiện nghi vật chất không tự nó làm con người yếu mềm đi. Điều đáng lo ngại nhất là tâm lý coi hòa bình, tự do là những điều ngẫu nhiên có sẵn, coi quyền lợi cá nhân là tuyệt đối nhưng lại đẩy trách nhiệm cống hiến cho người khác. Trong một bộ phận thanh thiếu niên hiện nay, biểu hiện lệch chuẩn trong nhận thức đang diễn ra âm thầm nhưng nguy hại: đó là xu hướng muốn nổi tiếng thật nhanh, làm giàu bằng mọi giá mà không qua lao động bền bỉ, coi trọng danh vọng ảo hơn tri thức thực tế, đề cao lối sống hưởng thụ cá nhân hơn sự cống hiến vì cộng đồng. Sức ảnh hưởng của các thuật toán mạng xã hội đang vô hình khuếch đại các khuynh hướng này, biến những giá trị lệch chuẩn thành công cụ kiếm tiền và thu hút người xem.

Chúng ta cần thẳng thắn nhìn nhận: Những biểu hiện tiêu cực ấy không đại diện cho toàn bộ thế hệ trẻ Việt Nam - nơi hàng triệu đoàn viên, thanh niên vẫn đang ngày đêm học tập, lao động, bảo vệ Tổ quốc ở nơi biên cương, hải đảo xa xôi. Song, chính vì tin vào sức mạnh và tương lai của tuổi trẻ, toàn xã hội, đặc biệt là hệ thống giáo dục, càng phải nói thẳng, nói thật về các nguy cơ bào mòn sức đề kháng văn hóa và tư tưởng của thế hệ mới.

Câu hỏi lịch sử đặt ra không chỉ là người trẻ có xứng đáng với thế hệ đi trước hay không, mà là Gia đình, Nhà trường và Xã hội đã trao cho họ một hệ giá trị đủ vững chãi, một môi trường đủ tử tế và những cơ hội cống hiến đủ sức thuyết phục hay chưa.

1.2. Không gian mạng và trận địa nhận thức không tiếng súng

Không gian số ngày nay không còn đơn thuần là công cụ giải trí mà đã trở thành một trận địa nhận thức phức tạp, tác động trực tiếp từng giờ đến tư tưởng, niềm tin và lối sống của người trẻ. Tại đây, các thế lực thù địch và những kẻ cơ hội không ngừng tán phát thông tin bóp méo lịch sử, hạ bệ danh nhân, phủ nhận các thành quả cách mạng và nền tảng tư tưởng của Đảng. Cùng với đó là sự tràn lan của tin giả, các sản phẩm văn hóa độc hại, bạo lực, cờ bạc, ma túy, cổ súy lối sống giang hồ mạng và hưởng thụ cực đoan… Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược toàn cầu, việc thao túng nhận thức và khoét sâu vào những bất mãn xã hội có thể trở thành vũ khí sắc bén để gây mất ổn định chính trị từ bên trong, thúc đẩy kịch bản “diễn biến hòa bình” và “cách mạng màu”.

Nhà nước ta đã ban hành nhiều quy định pháp lý nghiêm khắc nhằm chấn chỉnh không gian số, nổi bật là Nghị định số 147/2024/NĐ-CP nhằm siết chặt trách nhiệm xác thực tài khoản mạng xã hội, gỡ bỏ thông tin vi phạm và bảo vệ người dùng, đặc biệt là trẻ em. Nhiều đối tượng vi phạm pháp luật nghiêm trọng trên mạng xã hội đã bị xử lý nghiêm minh trước pháp luật. Điển hình như năm 2019, cơ quan chức năng đã triệt phá hiện tượng tiêu cực mang tên “Khá Bảnh” (Ngô Bá Khá), tuyên phạt đối tượng này 10 năm 6 tháng tù giam về tội “Đánh bạc” và “Tổ chức đánh bạc”. Gần đây nhất, tháng 8 năm 2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã khởi tố, bắt tạm giam đối tượng Bùi Xuân Huấn (tức “Huấn Hoa Hồng”) cùng vợ về tội “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng” và sau đó tiếp tục khởi tố bổ sung về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”. Đây là hồi chuông cảnh tỉnh sâu sắc cho những kẻ lợi dụng mạng xã hội để trục lợi bất chính, đánh tráo các giá trị đạo đức xã hội.

Tuy nhiên, việc gỡ bỏ một video hay xử lý một tài khoản mới chỉ là giải quyết phần ngọn của vấn đề. Nếu cơ chế phân phối thông tin của các nền tảng xuyên biên giới vẫn tiếp tục tưởng thưởng cho những nội dung giật gân, phản cảm; nếu các nhãn hàng vẫn gián tiếp nuôi dưỡng dòng tiền quảng cáo cho các kênh lệch chuẩn và nếu học sinh thiếu đi năng lực tự lọc thông tin, thì những hiện tượng lệch chuẩn tương tự Khá Bảnh hay Huấn Hoa Hồng sẽ tiếp tục tái sinh dưới các tên gọi khác. Do đó, việc xây dựng một “bộ lọc tư tưởng”, “sức đề kháng nội sinh” thông qua giáo dục và định hướng văn hóa trong nhà trường là nhiệm vụ then chốt mang tính bền vững nhất.

1.3. Nhà trường là pháo đài kiến tạo sức đề kháng tư tưởng bền vững

Đấu tranh với văn hóa lệch chuẩn không đồng nghĩa với việc đóng cửa, bài xích các giá trị văn minh bên ngoài, mà cốt lõi là vun bồi năng lực tiếp nhận có chọn lọc, biết bảo tồn truyền thống và chủ động sáng tạo những giá trị mới mang đậm bản sắc dân tộc. Sức đề kháng văn hóa không thể hình thành bằng những hàng rào cấm đoán hành chính đơn thuần, mà phải được gây dựng thành bản lĩnh nội tại bên trong mỗi người trẻ thông qua giáo dục.

Hình ảnh sinh viên Việt Nam và Trung Quốc tranh biện về chủ quyền biển đảo. Ảnh cắt từ video youtube trên kênh “Toàn Cảnh Thế Sự”, đường dẫn: https://youtu.be/P3YUTQVHjro

Đối với đại đa số học sinh, đặc biệt là những trẻ em yếu thế, trẻ em nghèo, trẻ em có hoàn cảnh gia đình không trọn vẹn hoặc sống tại các vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, gia đình thường không có đủ điều kiện vật chất lẫn tri thức để định hướng, đồng hành cùng các em trước những cạm bẫy của thế giới số. Trong hoàn cảnh đó, nhà trường chính là không gian giáo dục có tính tổ chức, liên tục và công bằng nhất. Tại đây, các em không chỉ được tiếp cận với nguồn tri thức chuẩn mực, khoa học, mà còn được thầy cô uốn nắn, rèn luyện trong môi trường tập thể lành mạnh. Nhà trường không chỉ dạy chữ, mà còn gánh vác sứ mệnh thiêng liêng là thiết lập cho học sinh một “bộ lọc” vững chắc bao gồm: tri thức lịch sử sâu sắc, lòng tự trọng dân tộc, tư duy phản biện khoa học và trách nhiệm đạo đức của một công dân xã hội chủ nghĩa.

1.4. Trả Lịch sử về đúng vị trí để định vị bản sắc quốc gia

Trong hệ thống các môn học phổ thông, môn Lịch sử giữ vai trò chủ đạo trong việc giáo dục tinh thần yêu nước, lòng tự tôn dân tộc và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của đất nước. Theo chương trình giáo dục phổ thông hiện hành, Lịch sử đã được đưa về đúng vị trí là môn học bắt buộc đối với mọi học sinh. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay không còn là tranh luận về việc môn Lịch sử có bắt buộc hay không, mà là khoảng cách lớn giữa quy định trên văn bản và chất lượng thực thi thực tế tại các nhà trường.

Mục tiêu giáo dục toàn diện bị tổn hại nghiêm trọng khi trong tư duy của nhiều nhà quản lý, giáo viên, phụ huynh học sinh vẫn tồn tại sự phân biệt giữa “môn chính - môn phụ”, “môn thi - môn không thi”. Nếu tiết học Lịch sử vẫn tiếp tục bị cắt xén, thu hẹp để nhường chỗ cho các môn thi cử khác và cách dạy học vẫn chỉ dừng lại ở việc ép học sinh ghi nhớ máy móc các mốc niên đại khô khan hay đáp án có sẵn thì ký ức hào hùng của dân tộc vẫn chưa thể chuyển hóa thành bản lĩnh công dân xã hội chủ nghĩa thực thụ.

Thực hiện Chỉ thị số 10-CT/TW của Ban Bí thư năm 2026, giờ học Lịch sử cần có sự chuyển dịch mang tính đột phá từ mục tiêu “nhớ được gì” sang “hiểu và làm được gì với quá khứ” thông qua tăng cường trải nghiệm thực tế, đối thoại lịch sử và rèn luyện tư duy phản biện. Niềm tin cách mạng vững chắc không thể được hình thành từ việc né tránh những câu hỏi nhạy cảm hay những sự thật lịch sử khách quan; trái lại, nó chỉ được củng cố mạnh mẽ khi người học được tiếp cận đầy đủ sử liệu, có phương pháp nghiên cứu khoa học để tự mình nhận diện và phản bác một cách thuyết phục các quan điểm sai trái, thù địch.