BÀI DỰ THI GIẢI BÁO CHÍ VỀ XÂY DỰNG ĐẢNG
(GIẢI BÚA LIỀM VÀNG) LẦN THỨ XI - NĂM 2026

LOẠT CHUYÊN LUẬN CHÍNH LUẬN 3 KỲ
“Từ nhà trường đến đất nước xã hội chủ nghĩa”

--Biến ký ức giữ nước thành năng lực dựng nước trong kỷ nguyên mới--

Tác giả: ThS - NCS. NGUYỄN TRUNG KIÊN
Đơn vị công tác: Ủy ban Nhân dân xã Yên Mỹ - tỉnh Hưng Yên

Thể loại: Chuyên luận; loại hình: Báo điện tử (Loạt bài 3 kỳ)

KỲ III:
TỪ SỨC ĐỀ KHÁNG VĂN HÓA ĐẾN NĂNG LỰC
SÁNG TẠO QUỐC GIA

3.1. Chủ động chiếm lĩnh không gian văn hóa bằng phương thức hài hòa “xây” và “chống”

Thế hệ trẻ Việt Nam ngày nay đang sống trong một môi trường chịu ảnh hưởng vô cùng mạnh mẽ từ mạng xã hội, phim ảnh điện ảnh, trò chơi trực tuyến và các trào lưu của những người nổi tiếng trên không gian mạng. Bên cạnh các dòng chảy tri thức tiến bộ và giá trị thẩm mỹ cao đẹp, không gian này luôn tiềm ẩn những nguy cơ thâm nhập độc hại từ các sản phẩm giải trí văn hóa ngoại lai nghèo nàn, lệch chuẩn, thậm chí là sự bóp méo, phủ nhận các giá trị lịch sử dân tộc ngàn năm văn hiến.

Do đó, bên cạnh việc tăng cường các hàng rào pháp luật nghiêm minh để ngăn chặn, gỡ bỏ thông tin xấu độc, giải pháp mang tính chiến lược vững bền nhất là phải kiến tạo được những tác phẩm văn hóa nội địa chân thực, có nội dung hấp dẫn, đủ sức chinh phục tâm hồn và trí tuệ của thế hệ trẻ Việt Nam. Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam đã chỉ rõ định hướng chiến lược: bảo đảm sự hài hòa chặt chẽ giữa hai nhiệm vụ “xây” và “chống”, kết hợp nhuần nhuyễn giữa truyền thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế; phát huy vai trò chủ đạo, dẫn dắt của Nhà nước đồng thời thu hút mạnh mẽ các nguồn lực xã hội, tư nhân để tạo động lực bứt phá.

3.2. Điện ảnh “Mưa đỏ” và bài học kể câu chuyện lịch sử bằng ngôn ngữ thời đại

Thành công vang dội của bộ phim điện ảnh “Mưa đỏ” thời gian qua là một minh chứng thực tiễn vô giá, đập tan định kiến cho rằng thế hệ trẻ ngày nay quay lưng hay thờ ơ với đề tài chiến tranh cách mạng và lịch sử dân tộc. Tác phẩm lớn này do Điện ảnh Quân đội nhân dân sản xuất dưới sự chỉ đạo trực tiếp, toàn diện của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng và Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (trực tiếp là Cục Điện ảnh) thực hiện hiệu quả vai trò quản lý nhà nước, thẩm định phân loại và kiến tạo chính sách quảng bá rộng rãi tác phẩm đến công chúng. Mô hình phối hợp chặt chẽ này cho thấy một tác phẩm nghệ thuật có giá trị tư tưởng đỉnh cao chỉ có thể ra đời khi có sự kết hợp hài hòa giữa định hướng chính trị sắc bén của Nhà nước với năng lực sáng tạo vượt trội của nghệ sĩ và sự đồng lòng đón nhận của quần chúng nhân dân.

Ảnh minh họa: Phim "Mưa đỏ" tái hiện cuộc chiến đấu 81 ngày đêm tại Thành cổ Quảng Trị của những người lính trẻ. Ảnh: Điện ảnh QĐND

Hiệu ứng văn hóa sâu rộng của “Mưa đỏ” chỉ ra rằng người trẻ không hề xa lánh lịch sử dân tộc, mà họ chỉ từ chối tiếp nhận những cách kể lịch sử xơ cứng, áp đặt một chiều, thiếu đi hơi thở sinh động của cuộc sống và số phận con người. Khi lịch sử được tái hiện bằng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại, đặt con người trước những thử thách khắc nghiệt của chiến tranh thông qua lăng kính nhân văn và tâm lý đương đại, lịch sử tự khắc sẽ trở thành một sự kiện văn hóa lớn, khơi dậy mạnh mẽ lòng tự tôn dân tộc, tình yêu quê hương đất nước và cái giá của hoà bình, độc lập. Thành công này mở ra định hướng quan trọng để hoàn thiện cơ chế Nhà nước đặt hàng các sản phẩm văn hóa có giá trị tư tưởng cao - những mảng đề tài cốt lõi mà thị trường thuần túy khó có thể tự đầu tư.

3.3. Xây dựng hệ sinh thái văn hóa đa nền tảng và vai trò đồng hành của nhà trường

Sự thành công của một bộ phim điện ảnh như “Mưa đỏ” mới chỉ là những bước chân khai mở đầu tiên. Để tạo lập một sức đề kháng văn hóa bền vững cho quốc gia, cần phải hình thành một hệ sinh thái văn hóa đa nền tảng quy mô lớn, chuyển hóa sinh động các giá trị lịch sử thành sức mạnh mềm của dân tộc theo tinh thần Quyết định số 2486/QĐ-TTg về phát triển công nghiệp văn hóa. Hệ sinh thái này cần bao gồm một chuỗi sản phẩm phong phú: từ phim truyện, phim hoạt hình, truyện tranh, trò chơi điện tử lịch sử, đến hệ thống bảo tàng số và các không gian trải nghiệm thực tế ảo hiện đại.

Nhà nước cần giữ vai trò chủ đạo trong việc xây dựng và thẩm định kho dữ liệu số hóa quốc gia đáng tin cậy bao gồm bản đồ cổ, hiện vật, hồi ký lịch sử và tư liệu lưu trữ chính thống; đồng thời ban hành các chính sách bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ nghiêm minh để khuyến khích các doanh nghiệp công nghệ trong nước chủ động khai thác các câu chuyện của dân tộc bằng công nghệ tiên tiến của thời đại mới. Các sản phẩm văn hóa này chỉ thực sự có sức sống lâu dài khi bảo đảm sự cân bằng tuyệt đối: vừa chính xác, đáng tin cậy về mặt lịch sử, vừa đạt đỉnh cao về chất lượng nghệ thuật và có sức lôi cuốn đối với giới trẻ. Do đó, hội đồng thẩm định quốc gia cần có sự tham gia đồng bộ của các sử gia uy tín, nhà giáo dục, nghệ sĩ sáng tạo, chuyên gia tâm lý và các kỹ sư công nghệ hàng đầu.

Nhà trường phổ thông chính là mắt xích cuối cùng, đóng vai trò chuyển hóa những rung cảm thẩm mỹ ban đầu của học sinh từ các tác phẩm nghệ thuật thành những nhận thức khoa học có chiều sâu lịch sử. Phim ảnh hay trò chơi công nghệ không thể thay thế bài giảng trên lớp hay sách giáo khoa lịch sử, nhưng chúng là cánh cửa kỳ diệu khơi dậy cảm xúc khám phá, học hỏi. Sau khi trải nghiệm một tác phẩm nghệ thuật, dưới sự định hướng của giáo viên, học sinh sẽ được hướng dẫn đối chiếu các tình tiết hư cấu nghệ thuật với tư liệu lịch sử chính thống, gặp gỡ nhân chứng lịch sử, tham quan thực tế các di tích và tự tay xây dựng các dự án số hóa lịch sử tại địa phương mình. Thông qua hành trình trải nghiệm khoa học đó, học sinh không chỉ đơn thuần ghi nhớ các mốc thời gian vô hồn mà học được cách trân trọng chứng cứ lịch sử khách quan, biết khắc ghi lòng tri ơn sâu sắc đối với các thế hệ đi trước và thấu hiểu trọn vẹn vì sao nền hòa bình hôm nay phải đổi bằng những hy sinh vô bờ bến.

3.4. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo có kiểm soát và quản trị giáo dục bằng dữ liệu lớn

Năng lực sáng tạo quốc gia trong kỷ nguyên số không chỉ được đo lường bằng các tác phẩm văn hóa nghệ thuật, mà còn nằm ở khả năng làm chủ công nghệ và khai thác dữ liệu số một cách có trách nhiệm trong nhà trường. Việc chuyển đổi từ tư duy “quản lý hành chính” sang “quản trị sự trưởng thành” đòi hỏi các nhà trường phải thay đổi triệt để phương thức tiếp cận và sử dụng thông tin dữ liệu. Dữ liệu học đường không được thu thập một cách hình thức chỉ để phục vụ cho các báo cáo hành chính đối phó, mà phải trở thành công cụ đắc lực giúp nhận biết chính xác học sinh nào đang gặp khó khăn trong học tập hay đời sống, khoảng cách cơ hội giáo dục nằm ở đâu và các chính sách hỗ trợ của Nhà nước đã thực sự mang lại sự thay đổi tích cực cho từng học sinh hay chưa.

Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ hiệu quả cho giáo viên và nhà quản lý trong việc phát hiện sớm nguy cơ học sinh học lệch, mất gốc, bỏ học; đồng thời cá nhân hóa học liệu giảng dạy, tự động hóa các thủ tục hành chính rườm rà và tối ưu các chương trình bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ. Tuy nhiên, chúng ta kiên quyết không giao cho máy móc hay các thuật toán vô tri quyền phán xét phẩm giá, lòng yêu nước hay niềm tin chính trị của một con người. Những giá trị nhân văn cao quý đó chỉ có thể được hình thành qua quá trình nhận thức tự giác, trải nghiệm thực tiễn và hành động tự nguyện của học sinh trong tập thể, tuyệt đối không thể giản lược thành các điểm số vô hồn của máy tính. Công nghệ AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ; con người - cụ thể là người thầy - phải là chủ thể tối cao quyết định và chịu trách nhiệm pháp lý trước tương lai của học sinh.

Mọi hoạt động thu thập, phân tích dữ liệu học sinh phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc pháp lý cốt lõi của Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân (Luật số 91/2025/QH15) và Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2026, lấy con người làm trung tâm, duy trì sự kiểm soát chặt chẽ của con người và bảo vệ tuyệt đối nhóm đối tượng dễ bị tổn thương là trẻ em học đường. Một nền giáo dục định hướng xã hội chủ nghĩa nhân văn phải là một nền giáo dục biết làm chủ công nghệ để kiến tạo nên một xã hội công bằng hơn, tốt đẹp hơn, bảo đảm không một học sinh nào bị bỏ lại phía sau trên hành trình số hóa.

3.5. Bốn định hướng chiến lược đưa quốc sách hàng đầu đến từng học sinh

Để hiện thực hóa thắng lợi tầm nhìn đột phá phát triển giáo dục đào tạo theo Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị, bốn nhiệm vụ chiến lược trọng tâm sau đây cần được tiến hành một cách đồng bộ và quyết liệt:

Thứ nhất, đặt giáo dục lịch sử, bản sắc văn hóa dân tộc và ý thức trách nhiệm công dân làm nền móng vững chắc cho sự phát triển toàn diện của học sinh. Lòng yêu nước chân chính của thế hệ trẻ phải được bồi đắp dựa trên sự am hiểu lịch sử chân thực, khoa học và tư duy phản biện sắc bén, chứ không thể chỉ xây dựng dựa trên những cảm xúc nhất thời dễ bị lay động.

Thứ hai, phát huy vai trò chủ đạo của Nhà nước thông qua cơ chế đặt hàng các sản phẩm văn hóa lịch sử đa nền tảng có giá trị tư tưởng, chất lượng nghệ thuật cao trên nền hạ tầng dữ liệu quốc gia dùng chung; đồng thời kiến tạo không gian sáng tạo thông thoáng, hấp dẫn để thu hút mạnh mẽ các doanh nghiệp công nghệ và nghệ sĩ tư nhân cùng tham gia cống hiến.

Thứ ba, nâng cao năng lực quản trị hiện đại của đội ngũ hiệu trưởng và phát huy tinh thần nêu gương của người thầy. Mọi thầy cô phải thuyết phục học sinh bằng sự liêm chính, tôn trọng sự thật, công bằng trong đánh giá và tinh thần tự học; nhà giáo là đảng viên càng phải tự đặt cho mình yêu cầu cao hơn về trách nhiệm và phẩm chất. Nêu gương chính là phương thức giáo dục tư tưởng, chính trị có sức lan tỏa bền bỉ nhất.

Thứ tư, đẩy mạnh xây dựng hạ tầng dữ liệu lớn và ứng dụng trí tuệ nhân tạo có kiểm soát nhằm mở rộng cơ hội học tập chất lượng cao cho học sinh ở mọi vùng miền, cá nhân hóa chương trình giảng dạy và tinh giản tối đa các thủ tục hành chính, giải phóng sức lao động sáng tạo cho đội ngũ giáo viên.

KẾT LUẬN:
MỆNH LỆNH CỦA THỜI ĐẠI VÀ NIỀM TIN TƯƠNG LAI

Mệnh lệnh của thời đại hôm nay không còn vang lên từ tiếng súng, tiếng bom nơi chiến trường khói lửa, nhưng không vì thế mà bớt đi phần thiêng liêng, cấp bách. Đó là mệnh lệnh của việc chuyển hóa ký ức hào hùng giữ nước của cha ông thành bản lĩnh trí tuệ dựng nước của thế hệ trẻ; chuyển hóa lòng biết ơn sâu sắc thành năng lực sáng tạo khoa học công nghệ và đưa các chủ trương, quyết sách lớn của Đảng thành sự trưởng thành thực chất có thể nhìn thấy rõ nét trong từng học sinh mỗi ngày bước đến trường.

Thế hệ cha ông chúng ta đã kiên cường bảo vệ và giữ vững nền độc lập dân tộc bằng cả máu và nước mắt. Phần việc của thế hệ trẻ hôm nay đang sống giữa hòa bình là phải ra sức học tập, rèn luyện, bồi đắp đầy đủ nội lực về cả kinh tế, khoa học công nghệ, bản sắc văn hóa và đạo đức con người để bảo đảm quyền tự quyết của dân tộc trong kỷ nguyên mới. Con người xã hội chủ nghĩa mà nền giáo dục Việt Nam hướng tới đào tạo không phải là những con người rập khuôn, thụ động, mà là những công dân có hoài bão lớn lao, biết phát triển tối đa cá tính và tài năng sáng tạo của bản thân, nhưng luôn đặt lợi ích cá nhân hài hòa chặt chẽ với lợi ích chung của quốc gia, dân tộc; biết hưởng thụ thành quả của hòa bình nhưng luôn có ý thức trách nhiệm bảo vệ hòa bình; đủ bản lĩnh tiếp thu tinh hoa nhân loại mà không bao giờ tự đánh mất bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam ngàn năm văn hiến.

Hình ảnh minh họa. Ảnh được tạo bằng AI theo ý tưởng của tác giả.

Khi một đứa trẻ nghèo nơi biên giới xa xôi được bước chân vào một ngôi trường nội trú khang trang, kiên cố; khi học sinh vùng đồng bằng lần đầu tiên say mê điều khiển robot trong một phòng thực hành STEM hiện đại; khi một người trẻ sau khi chơi trò chơi công nghệ lại trỗi dậy khao khát tìm đọc thêm một trang sử hào hùng của dân tộc và khi một người thầy kiên quyết đổi mới, không bao giờ chấp nhận biến giờ Lịch sử thành giờ học đối phó… Khi ấy, chủ nghĩa xã hội không còn là những khái niệm lý thuyết xa vời. Nó hiện diện chân thực và sinh động ngay trong những điều bình dị nhất: cơ hội học tập công bằng cho mọi người, sự thật lịch sử được tôn trọng, tài năng trẻ được nuôi dưỡng và mỗi con người tự ý thức sâu sắc rằng tương lai của bản thân không thể tách rời với tiền đồ và vận mệnh của dân tộc.

Hành trình vươn mình của dân tộc Việt Nam trong kỷ nguyên mới đang mở ra những vận hội vô cùng to lớn nhưng cũng đầy thách thức cho sự nghiệp giáo dục đào tạo nước nhà. Quyết sách đã rõ, con đường đã vạch; sự thành bại của sự nghiệp giáo dục không nằm trên các trang giấy nghị quyết mà phụ thuộc vào tinh thần trách nhiệm, sự tận tụy nêu gương của mỗi nhà quản lý, nhà giáo cùng sự đồng hành trách nhiệm của gia đình và ý chí quyết tâm biến cơ hội thành hành động cống hiến thực chất của thế hệ trẻ.

Công việc vĩ đại ấy bắt đầu từ mỗi sớm mai, khi cánh cổng trường học mở ra chào đón thế hệ tương lai của đất nước vươn mình ra thế giới.